Lịch âm dương là gì
Khởi Dụng Cát Thời
Lịch âm dương ghép hai nhịp: tháng theo Mặt Trăng, năm và tiết khí theo Mặt Trời. Trên nền ấy, trạch nhật xếp 12 Trực, 28 Tú, Hoàng–Hắc Đạo và thần sát để chọn ngày khớp việc. App này lập lịch vạn sự theo múi UTC+7 — xem ngày, chọn việc, lưu ngày để mở lại.
Từ mai rùa đến phép tính năm
Giáp cốt văn Ân Khư cho thấy đời Thương đã ghi tháng đủ–thiếu (30 / 29 ngày) và năm thường–nhuận. Lịch không chỉ đếm ngày: mỗi triều ban lịch mới như xác lập trật tự trời–đất. Kinh Thư mở bằng việc vua Nghiêu sai quan thiên văn tính nhật nguyệt tinh thần.
Hai bộ còn in dấu đến nay: Thái Sơ Lịch (104 TCN) đưa 24 tiết khí vào lịch triều, lấy tháng không có Trung khí làm tháng nhuận; Thời Hiến Lịch (1645) chuyển sang Định khí — tiết khí theo vị trí thực của Mặt Trời, không chia đều. Lịch Việt Nam đi nhánh ấy, nhưng neo theo UTC+7 chứ không phải UTC+8.
| Bộ lịch | Năm | Đóng góp |
|---|---|---|
| Thái Sơ | 104 TCN | 24 tiết khí; tháng không Trung khí = nhuận |
| Thời Hiến | 1645 | Định khí — tiết theo hoàng đạo thực |
Chênh một giờ với lịch Trung Quốc đôi khi làm ngày Sóc lệch — Tết hai nước có năm lệch một ngày (như 2007, dự kiến 2030). App tính theo UTC+7.
Âm định tháng, Dương định năm
Một vòng Trăng khoảng 29,53 ngày → một tháng âm. Một vòng Trái Đất quanh Mặt Trời khoảng 365,24 ngày → một năm, neo bằng 24 tiết khí. Mồng 1 là Sóc (trăng non); rằm là Vọng. Đông Chí neo tháng 11 âm, giữ lịch không trôi khỏi mùa.
Mười hai tháng âm ≈ 354 ngày, thiếu khoảng 11 ngày so với năm dương. Quy tắc cổ: 19 năm 7 nhuận (chu kỳ Chương). Tháng nào không chứa Trung khí thì là tháng nhuận của tháng liền trước. Từ Định khí, khoảng cách Trung khí không đều — nhuận hay rơi vào tháng 3–7 âm, hiếm tháng 11–12.
| Thành phần | Cơ sở | Vai trò |
|---|---|---|
| Tháng | Sóc–Vọng | Mồng 1 = trăng non; rằm = trăng tròn |
| Năm | 24 tiết khí | Đông Chí neo tháng 11 âm |
| Nhuận | Không Trung khí | Bù lệch Âm–Dương, ~19 năm 7 lần |
Hai mươi bốn tiết khí — nhịp Mặt Trời
Tiết khí chia hoàng đạo thành 24 đoạn, mỗi đoạn 15°. Mười hai Tiết (mắt tre — chỗ cắt) xen mười hai Trung khí (hơi giữa). Trung khí mới là mỏ neo lịch: mỗi tháng âm thường phải chứa một Trung khí. Tháng Giêng neo Vũ Thủy; tháng 11 neo Đông Chí.
Tiết khí thuộc phần Dương — ngày gần cố định theo dương lịch (Đông Chí ~22/12, Xuân Phân ~21/3), còn “nhảy” trên âm lịch. Gọi “lịch âm” cho cả hệ là dễ nhầm: phần năm đang thở theo Mặt Trời. Tab Lịch trong app hiện tiết khí của ngày đang xem.
| Tiết khí | Hoàng kinh | Dương ≈ | Nghĩa |
|---|---|---|---|
| Lập Xuân | 315° | 4/2 | Đầu xuân |
| Vũ Thủy | 330° | 19/2 | Mưa thay tuyết |
| Kinh Trập | 345° | 6/3 | Sấm, côn trùng |
| Xuân Phân | 0° | 21/3 | Ngày đêm bằng |
| Thanh Minh | 15° | 5/4 | Trong, tảo mộ |
| Cốc Vũ | 30° | 20/4 | Mưa lúa |
| Lập Hạ | 45° | 6/5 | Đầu hè |
| Tiểu Mãn | 60° | 21/5 | Hạt bắt đầu chắc |
| Mang Chủng | 75° | 6/6 | Gieo mạ |
| Hạ Chí | 90° | 21/6 | Ngày dài nhất |
| Tiểu Thử | 105° | 7/7 | Nóng nhẹ |
| Đại Thử | 120° | 23/7 | Nóng đỉnh |
| Lập Thu | 135° | 7/8 | Đầu thu |
| Xử Thử | 150° | 23/8 | Hết nóng |
| Bạch Lộ | 165° | 8/9 | Sương trắng |
| Thu Phân | 180° | 23/9 | Ngày đêm bằng |
| Hàn Lộ | 195° | 8/10 | Sương lạnh |
| Sương Giáng | 210° | 23/10 | Sương muối |
| Lập Đông | 225° | 7/11 | Đầu đông |
| Tiểu Tuyết | 240° | 22/11 | Tuyết nhẹ |
| Đại Tuyết | 255° | 7/12 | Tuyết lớn |
| Đông Chí | 270° | 22/12 | Đêm dài nhất |
| Tiểu Hàn | 285° | 6/1 | Rét nhẹ |
| Đại Hàn | 300° | 20/1 | Rét đỉnh |
Ngày chính xác dao động ±1 tùy năm. 12 Tiết: Lập Xuân, Kinh Trập, Thanh Minh, Lập Hạ, Mang Chủng, Tiểu Thử, Lập Thu, Bạch Lộ, Hàn Lộ, Lập Đông, Đại Tuyết, Tiểu Hàn. 12 Trung khí: các mốc còn lại.
Mười hai trực — ca trực của ngày
Thập nhị Trực (Kiến–Trừ) có từ Tần–Hán. Chi ngày so với chi tháng (Nguyệt Kiến): trùng thì là Kiến, rồi lần lượt Trừ, Mãn, Bình, Định, Chấp, Phá, Nguy, Thành, Thâu, Khai, Bế — mười hai ngày một vòng. App ghi Thâu là Thu ở một số chỗ; cùng một trực 收.
Khẩu quyết cổ: Kiến Mãn Bình Thâu — Hắc; Trừ Nguy Định Chấp — Hoàng; Thành Khai dùng được; Bế Phá không đương. Đó chỉ là một lớp. Trực Khai vẫn có thể xấu nếu tú hung, Hắc Đạo, thần sát nặng hoặc xung tuổi. App cộng điểm Trực với Hoàng–Hắc và 28 Tú, rồi chỉnh theo việc.
| Trực | Tính | Nên | Kiêng |
|---|---|---|---|
| Kiến | Bán cát | Xuất hành, gặp quý | Động thổ, khai trương, an táng |
| Trừ | Cát | Chữa bệnh, dọn, giải hạn | Cưới, xuất hành xa |
| Mãn | Bán hung | Khai trương, nhập kho, tế | Uống thuốc, kiện |
| Bình | Bán hung | San nền, sửa đường, hòa | Đào giếng, khai mương |
| Định | Cát | Cưới, ký kết, nhập học | Kiện, xuất hành, chữa bệnh |
| Chấp | Bán cát | Xây, trồng, bắt giữ | Dọn nhà, xuất hành, khai trương |
| Phá | Đại hung | Phá dỡ, trị bệnh nan | Việc lớn |
| Nguy | Cát* | Tế, tĩnh dưỡng, trữ | Lên cao, thuyền, xuất hành |
| Thành | Cát | Cưới, khai trương, nhập trạch | Kiện tụng |
| Thâu | Bán hung | Thu hoạch, kho, cầu tài | An táng, xuất hành xa |
| Khai | Đại cát | Khai trương, học, cưới, động thổ | An táng |
| Bế | Hung | Đắp đê, an táng | Khai trương, chữa bệnh, xuất hành |
*Nguy thuộc nhóm Hoàng Đạo trong khẩu quyết trực, nhưng kiêng xuất hành và khởi công — cát cho tế, không phải cát cho mọi việc.
Hai mươi tám tú — nhà trọ của Mặt Trăng
28 Tú là 28 mốc trên xích đạo trời; Mặt Trăng ghé mỗi đêm một tú (~27,3 ngày một vòng). Tú 宿 = chỗ nghỉ. Hộp sơn mài mộ Tăng Hầu Ất (khoảng 433 TCN) đã vẽ đủ 28 tú. Trong trạch nhật, tú luân phiên trực nhật — 28 ngày một vòng. App gắn mỗi tú một bộ ba chữ (Giác Mộc Giao, Cang Kim Long…) và hệ số cát hung.
Bốn phương, bốn linh thú, mỗi nhóm bảy tú. Cát–bình–hung là lớp riêng, không thay 12 Trực. Ấn Độ có Nakshatra, Ả Rập có Manazil — cùng quan sát chu kỳ Trăng, khác hệ tên.
| Phương | Linh thú | Hành | Bảy tú |
|---|---|---|---|
| Đông | Thanh Long | Mộc | Giác, Cang, Đê, Phòng, Tâm, Vĩ, Cơ |
| Bắc | Huyền Vũ | Thủy | Đẩu, Ngưu, Nữ, Hư, Nguy, Thất, Bích |
| Tây | Bạch Hổ | Kim | Khuê, Lâu, Vị, Mão, Tất, Chủy, Sâm |
| Nam | Chu Tước | Hỏa | Tỉnh, Quỷ, Liễu, Tinh, Trương, Dực, Chẩn |
Tú cát, bình, hung
Phân nhóm dưới đây là cách hay dùng khi trạch nhật nhanh — không phải bảng sao thiên văn. Một ngày tú cát vẫn có thể xấu nếu các lớp khác nghịch.
| Loại | Số | Tú |
|---|---|---|
| Cát | 7 | Giác, Phòng, Vĩ, Cơ, Đẩu, Thất, Tỉnh |
| Bình | 8 | Cang, Đê, Tâm, Ngưu, Bích, Khuê, Sâm, Dực |
| Hung | 13 | Trương, Nữ, Hư, Nguy, Lâu, Vị, Mão, Tất, Chủy, Quỷ, Liễu, Tinh, Chẩn |
Hoàng Đạo và Hắc Đạo
Mười hai Thiên Thần luân phiên cai ngày: sáu Hoàng Đạo, sáu Hắc Đạo. App an theo chi ngày–tháng; thần thứ sáu ghi Bảo Quang (một số sách gọi Thiên Đức — cùng chỗ trong vòng 12). Hoàng Đạo trong lịch vạn sự không phải hoàng đạo thiên văn (đường đi biểu kiến của Mặt Trời).
Ngày Hoàng Đạo chưa đủ gọi là ngày tốt. Cần thêm Trực, Tú, thần sát, tuổi gia chủ. Tab Lịch hiện thần ngày; tab Chọn ngày xếp điểm tổng hợp.
| Thần | Loại | Nét |
|---|---|---|
| Thanh Long | Hoàng | Đại cát |
| Minh Đường | Hoàng | Cát, quý nhân |
| Thiên Hình | Hắc | Kiện, hình |
| Chu Tước | Hắc | Thị phi |
| Kim Quỹ | Hoàng | Tài, kho |
| Bảo Quang | Hoàng | Đại cát, giải hung |
| Bạch Hổ | Hắc | Đại hung, tang |
| Ngọc Đường | Hoàng | Phú quý |
| Thiên Lao | Hắc | Trì, giam |
| Huyền Vũ | Hắc | Mất mát, trộm |
| Tư Mệnh | Hoàng | Phúc thọ |
| Câu Trần | Hắc | Tranh, kiện |
Giờ Hoàng Đạo — điểm nhấn trong ngày
Ngày là nền; giờ là điểm khởi. Mười hai giờ Địa Chi, mỗi giờ hai tiếng đồng hồ. Sáu Hoàng, sáu Hắc, đổi theo chi ngày. Thực tế hay làm: chọn ngày khớp việc trước, rồi giờ Hoàng Đạo, rồi tránh giờ xung tuổi.
| Ngày | Giờ Hoàng Đạo |
|---|---|
| Tý, Ngọ | Tý · Sửu · Mão · Ngọ · Mùi · Dậu |
| Sửu, Mùi | Dần · Mão · Tỵ · Thân · Dậu · Hợi |
| Dần, Thân | Tý · Dần · Mão · Ngọ · Mùi · Tuất |
| Mão, Dậu | Tý · Sửu · Thìn · Tỵ · Mùi · Tuất |
| Thìn, Tuất | Dần · Thìn · Tỵ · Thân · Dậu · Hợi |
| Tỵ, Hợi | Sửu · Thìn · Ngọ · Mùi · Tuất · Hợi |
Lịch là bản đồ thời gian
Bát Tự neo trụ năm–tháng theo tiết khí — Lập Xuân mới đổi năm mệnh, không phải mồng 1 Tết. Tử Vi an theo âm lịch và giờ. Huyền Không chia Cửu Vận theo tiết khí. Kỳ Môn đổi cục mỗi tiết. Mai Hoa lấy can chi giờ–ngày–tháng–năm.
Đời sống Việt Nam neo âm: Tết, Thanh Minh, Đoan Ngọ, Trung Thu, giỗ Tổ, ngày giỗ. Việc lớn — cưới, khai trương, động thổ, nhập trạch — vẫn tra ngày. App làm đúng lớp đó: lịch vạn sự + chọn ngày theo việc (cưới hỏi, khai trương, động thổ, nhập trạch, xuất hành, ký kết, an táng, cầu tài).
Trong app này
Tab Lịch
Xem từng ngày: can chi, trực, thần Hoàng–Hắc, tú, tiết khí, giờ Hoàng Đạo, thần sát. Miễn phí.
Tab Chọn ngày
Lọc theo việc. Điểm gốc từ Trực + Hoàng–Hắc + 28 Tú, rồi cộng–trừ theo việc đang chọn. Danh sách mặc định miễn phí; bộ lọc nâng cao thuê theo giờ.
Ngày đã lưu
Trang chủ giữ các ngày đã đánh dấu — khớp việc, trực, thần — để mở lại khi cần.
Bốn hiểu lầm hay gặp
Không phải lịch Mặt Trăng thuần
Lịch Hijri mới là âm thuần — Ramadan trôi qua mọi mùa. Lịch Việt có nhuận và tiết khí, Tết luôn cuối đông đầu xuân.
24 tiết khí không thuộc âm lịch
Chúng neo Mặt Trời. Đó là lý do “lịch âm” Việt Nam thực chất là âm dương hợp lịch.
Hoàng Đạo không phải ngày tốt tuyệt đối
Một lớp trong bốn–năm lớp. Hoàng Đạo + Trực Phá, hoặc xung tuổi, vẫn bất lợi cho việc đang làm.
Lịch Việt không trùng lịch Trung Quốc từng ngày
Cùng nguyên lý, khác kinh tuyến (105°E / UTC+7 so với 120°E / UTC+8). Sóc lệch thì tháng âm — và đôi khi Tết — lệch một ngày.
Hỏi nhanh
Lịch âm và lịch dương khác nhau thế nào?
Dương chỉ theo Mặt Trời, 365/366 ngày, tiện hành chính. Âm dương Đông Á: tháng theo Trăng, năm theo tiết khí và nhuận — gắn nông lịch, lễ và trạch nhật.
Vì sao Tết mỗi năm đổi ngày dương?
Tết = mồng 1 tháng Giêng âm, Sóc gần Lập Xuân. Tháng đủ 30 ngày hay có nhuận làm Tết trượt trong khoảng 21/1–20/2 dương.
12 Trực và Hoàng Đạo có phải một hệ?
Không. Hai vòng độc lập. Ngày vừa Trực tốt (Định, Thành, Khai) vừa Hoàng Đạo mới đáng gọi đại cát. Một bên tốt một bên xấu thì chỉ bán cát — xem thêm tú và tuổi.
28 Tú liên quan 12 cung hoàng đạo?
Cùng chia bầu trời, khác gốc. Tú theo xích đạo trời và chu kỳ Trăng, dùng trạch nhật. 12 cung hoàng đạo theo đường Mặt Trời, gốc Babylon–Hy Lạp.
Tháng nhuận tính sao?
Tháng âm không chứa Trung khí. Định khí làm khoảng cách Trung khí không đều, nên có tháng “lọt” giữa hai Trung khí — tháng đó mang số tháng trước kèm nhuận.
Mọi việc đều phải xem ngày?
Truyền thống dành cho việc lớn: cưới, xây, khai trương, an táng, nhập trạch, xuất hành xa. Việc thường ngày không bắt buộc. Ngày tốt không thay sự chuẩn bị.
Lịch vạn niên, hoàng lịch, lịch âm dương — khác không?
Cùng một hệ, khác tên. Vạn niên: bảng nhiều năm, can chi, tiết khí. Hoàng lịch: lịch triều, thêm phần chọn ngày. App gọi lịch vạn sự — đủ lớp trạch nhật.
Chọn việc trước, rồi lọc ngày — Trực, Tú, Hoàng Đạo và thần sát xếp cùng một điểm. Lưu ngày khớp việc để xem lại.